Multipl Skleroz ve Trigeminal Nevralji

Multipl skleroz hastaları trigeminal nevraljiyi genel nüfusa göre çok daha sık yaşar. Neden farklıdır, seyir farklıdır ve tedavi seçenekleri de farklıdır. Bu yazı MS’e bağlı trigeminal nevraljinin klasik tipten nasıl ayrıldığını ve hangi tedavinin kimde işe yaradığını anlatır.

Kısa ve Net Cevap

Bu yazıda MS hastasının hangi belirtiyle hekime başvurması gerektiğini ve tedavi yolunun neden farklı çizildiğini anlatıyoruz. Ayrıca yabancı MS derneklerinin hasta rehberlerindeki bilgileri Türkçeye taşıyoruz.

Klasik tipin tanımını trigeminal nevralji nedir sayfasında anlattık.

MS Trigeminal Sinire Nasıl Zarar Verir?

Multipl skleroz bağışıklık sisteminin sinir kılıfına saldırdığı bir hastalıktır. Ayrıca bu saldırı beyin ve omurilikte plak adı verilen hasar alanları bırakır.

Trigeminal sinirin beyin sapı içindeki bölümü de bu saldırıya açıktır. Örneğin sinirin kök giriş bölgesinde oluşan bir plak, kılıfı tıpkı damar basısı gibi aşındırır.

Kılıfı aşınan lifler birbirine kısa devre yapar. Böylece dokunma sinyali ağrı sinyaline dönüşür ve elektrik gibi ataklar başlar.

Sonuç klasik tabloyla aynıdır, neden ise tamamen farklıdır; işte kritik nokta budur. Nitekim bu fark tedavi seçimini kökten değiştirir.

Bazı MS hastalarında damar basısı da eşlik eder. Dolayısıyla hekim MR’da her iki nedeni birlikte arar.

MS Hastalarının Ne Kadarı Bu Tabloyu Yaşar?

Genel nüfusta trigeminal nevralji yüz binde dört ila beş kişiyi etkiler. Buna karşın MS hastalarında bu oran yüzde iki ila beşe çıkar.

Aradaki fark ise yaklaşık yirmi kattır. Ayrıca bu oran MS’i trigeminal nevraljinin en önemli ikincil nedeni yapar.

Üstelik trigeminal nevralji bazen MS’in ilk belirtisidir. Örneğin genç bir hastada başlayan yüz ağrısı, henüz tanı almamış bir MS’in habercisidir.

Bu yüzden kırk yaşından önce başlayan yüz ağrısında hekim MS’i araştırır. Nitekim hekim bu araştırmayı kontrastlı beyin MR’ı ile yapar.

Belirtiler Klasik Tipten Nasıl Farklılaşır?

Ağrının kendisi klasik tiple neredeyse aynıdır. Ayrıca ataklar saniyeler sürer, elektrik gibi gelir ve dokunmayla başlar.

Fark ise çevresindeki bulgulardadır. Örneğin MS hastasında ağrıya çoğu zaman yüzde hafif uyuşma eşlik eder.

Özellikle iki taraflı tutulum en önemli ipucudur. Nitekim damar basısına bağlı nevralji neredeyse her zaman tek taraflıdır, MS ise her iki yüz yarısını tutar.

Ağrı MS ataklarıyla birlikte dalgalanır. Dolayısıyla hastalığın alevlendiği dönemde yüz ağrısı da artar.

Belirtilerin tamamını belirtiler sayfasında anlattık.

Tanı Nasıl Konur?

Tanının temeli yine hastanın anlatımıdır. Ayrıca MS öyküsü olan hastada hekim yüz ağrısını duyar duymaz bu olasılığı düşünür.

Kontrastlı beyin MR’ı ise ikinci basamaktır. Çünkü beyin sapındaki plağı yalnızca bu çekim gösterir.

Aynı çekimde ince kesitli protokol de eklenir. Böylece hekim damar basısının eşlik edip etmediğini görür.

Henüz MS tanısı almamış genç hastada ise süreç tersine işler. Nitekim yüz ağrısı için çekilen MR plakları gösterir ve MS araştırması başlar.

MR’ın nasıl yorumlandığını MR yazısında anlattık.

İlaç Tedavisi MS’te Neden Daha Zor?

Karbamazepin MS’e bağlı tipte de ilk basamaktır. Ancak MS hastası bu ilacı klasik hastaya göre daha zor tolere eder.

Sebep ise MS’in kendi belirtileridir. Örneğin yorgunluk, denge bozukluğu ve dikkat güçlüğü zaten vardır ve karbamazepin bunları artırır.

Bu yüzden hekim çoğu zaman daha düşük dozla başlar. Böylece yan etkileri kontrol altında tutar.

Hekimler bu grupta okskarbazepin, gabapentin ve lamotrijini sık kullanır. Nitekim yan etki profilleri MS hastasına daha uygundur.

Hekim MS’in kendi tedavisiyle etkileşimi de gözetir. Dolayısıyla nöroloji her iki ilaç grubunu birlikte planlar.

İlaçların ayrıntısını ilaç tedavisi sayfasında anlattık.

Mikrovasküler Dekompresyon MS’te İşe Yarar mı?

Bu soru kuşkusuz en kritik sorudur. Ayrıca yanıtı klasik tipteki kadar net değildir.

Mikrovasküler dekompresyon damarı sinirden ayırır. Buna karşın MS’te sorun çoğu zaman damar değil, sinirin içindeki plaktır.

Bu yüzden yalnızca plağa bağlı tabloda ameliyat sınırlı fayda sağlar. Örneğin ayrılacak bir damar yoksa cerrahinin hedefi de yoktur.

Buna karşın damar basısı da eşlik eden MS hastasında durum farklıdır. Nitekim bu grupta ameliyat anlamlı fayda sağlar, ancak sonuçlar klasik tipe göre daha değişkendir.

Hekim bu kararı MR bulgusuna göre verir. Dolayısıyla net damar teması olan MS hastasında cerrahi seçenek masada kalır.

Ameliyatın ayrıntılarını mikrovasküler dekompresyon sayfasında anlattık.

MS’te Hangi Cerrahi Yöntemler Öne Çıkar?

Damar basısı olmayan MS hastasında hekim siniri hedefleyen yöntemleri değerlendirir. Ayrıca bu yöntemler genel anestezi gerektirmez.

Öncelikle radyofrekans rizotomi sinir liflerini ısıyla kısmen keser. Örneğin ilaç yetersiz kalan MS hastasında sık tercih edilen ilk girişimdir.

Balon kompresyon ve gliserol uygulaması benzer mantıkla çalışır. Nitekim üçü de birkaç yıl süren rahatlama sağlar ve gerekirse tekrarlanır.

Gamma Knife ise sinir kökünü odaklanmış ışınla hedefler. Dolayısıyla kesi istemeyen ya da ek hastalığı olan MS hastasında seçenek oluşturur.

Tüm seçenekleri tedavi sayfasında karşılaştırdık.

Hastalar Bu Tabloyu Nasıl Yaşıyor?

MS hastası yüz ağrısını çoğu zaman MS’in bir parçası sanır. Ayrıca bu yüzden nörologuna aylarca söylemez.

Oysa yüz ağrısı MS’in tedaviye en iyi yanıt veren belirtilerinden biridir. Örneğin doğru ilaçla ataklar çoğu hastada birkaç gün içinde azalır.

Hastalar iki yükü birlikte taşır. Nitekim MS’in yorgunluğu ve yüz ağrısının uykusuzluğu birbirini besler.

Genç hastada sosyal yük daha ağırdır. Dolayısıyla iş ve okul hayatı çift hastalıkla ciddi biçimde etkilenir.

Bu yüzden yüz ağrısını nörologunuza mutlaka söyleyin. Böylece nörolog MS planı içinde ayrı bir tedavi hattı açar.

Neden Tekrar Gerekir?

Siniri hedefleyen yöntemler kalıcı değildir. Ayrıca MS hastasında nüks klasik hastaya göre daha erken gelir.

Sebep ise hastalığın kendisidir. Çünkü MS ilerledikçe yeni plaklar oluşur ve sinir yeniden hasar görür.

Bu yüzden MS hastası tedaviyi bir dizi girişim olarak düşünmelidir. Örneğin birkaç yılda bir tekrarlanan perkütan işlem birçok hastada yeterli kontrol sağlar.

Ancak her tekrar siniri biraz daha hasarlar. Nitekim hekim bu birikimi gözeterek yöntemleri dönüşümlü kullanır.

Ayrıca uyuşma her işlemden sonra biraz artar. Dolayısıyla hasta bu bedeli ağrısızlıkla tartarak karar verir.

MS Tedavisi Yüz Ağrısını Etkiler mi?

MS’in kendi tedavisi ise hastalığın ilerlemesini yavaşlatır. Ayrıca bu yavaşlama yeni plak oluşumunu azaltır.

Böylece dolaylı olarak trigeminal nevraljinin ilerlemesi de yavaşlar. Örneğin düzenli MS tedavisi alan hastada nüks aralıkları uzar.

Öte yandan MS atağı sırasında yüz ağrısı artıyorsa nörolog kortizon tedavisini değerlendirir. Nitekim atak tedavisi bazı hastalarda yüz ağrısını da geçici olarak azaltır.

Bu yüzden nöroloji ve beyin cerrahisi birlikte çalışır. Dolayısıyla MS hastası iki bölüm arasında değil, iki bölümle birlikte tedavi görür.

Hamilelik ve MS’e Bağlı Yüz Ağrısı

MS genç kadınlarda sık görülür. Ayrıca bu yaş grubunda hamilelik planı tedaviyi doğrudan etkiler.

Karbamazepin ve bazı diğer ilaçlar gebelikte tercih edilmez. Örneğin hekim gebelik planlayan hastada ilacı önceden değiştirir.

Gebelik MS’i çoğu zaman yatıştırır. Nitekim birçok hasta gebelik boyunca hem MS hem yüz ağrısı açısından sessiz bir dönem yaşar.

Doğum sonrası ise atak riski artar. Dolayısıyla hekim bu dönem için önceden bir plan hazırlar.

Perkütan yöntemler gebelikte de uygulanabilir. Böylece ilaç kullanamayan hamile hastada ağrı kontrolü mümkün olur.

Gebelik planınızı her iki hekiminize erken söyleyin. Çünkü ilaç değişikliği zaman ister ve aceleye gelmez.

Genç Hastada Yüz Ağrısı: MS Şüphesi

Yüz ağrısıyla gelen genç hastada hekimin ilk düşündüğü şey MS’tir. Ayrıca bu şüphe yersiz bir kaygı değil, standart bir yaklaşımdır.

Çünkü otuz yaşındaki bir hastada damar basısı olasılığı düşüktür. Buna karşın MS bu yaş grubunun hastalığıdır.

Ağrıya eşlik eden küçük bulgular özellikle önemlidir. Örneğin geçmişte birkaç gün süren görme bulanıklığı ya da kol uyuşması çoğu zaman MS’in ilk atağıdır.

Bu yüzden genç hastaya hekim ayrıntılı nörolojik öykü sorar. Nitekim hasta çoğu zaman bu eski belirtileri unutmuş ya da önemsememiştir.

Dolayısıyla hekim kontrastlı MR’ı bu grupta atlamaz. Dolayısıyla genç hastada yüz ağrısı, MS’in erken tanısı için bir fırsattır.

Genç hastadaki diğer nedenleri ayırıcı tanı yazısında anlattık.

Günlük Yaşamda Neler Yardımcı Olur?

Trigeminal nevralji tetikleyicileri MS hastasında da aynıdır. Ayrıca MS’in kendi tetikleyicileri tabloya eklenir.

• Sıcak hava ve ateş MS belirtilerini artırır, dolayısıyla serin ortam ikili fayda sağlar
• Yorgunluk hem MS’i hem yüz ağrısını alevlendirir, uyku düzenini koruyun
• Ilık ve yumuşak besinler çiğneme yükünü azaltır
• Rüzgar ve soğuktan yüzü koruyun
• Ağrı günlüğünü MS atak günlüğüyle birlikte tutun, böylece ilişki görünür
• İlaç etkileşimlerini her iki hekime bildirin

Ayrıca enfeksiyonlar her iki hastalığı da alevlendirir. Nitekim grip sonrası hem MS atağı hem yüz ağrısı artışı sık görülen bir birlikteliktir.

Atak anında yapılacakları atak rehberinde anlattık.

Sık Yapılan Hatalar

MS hastasında yüz ağrısı yönetiminde birkaç hata sık tekrarlanır. Ayrıca bu hataların çoğu iki hastalığı ayrı düşünmekten doğar.

İlk hata yüz ağrısını MS’in kaçınılmaz parçası sanıp bildirmemektir. Çünkü bu ağrı tedaviye iyi yanıt verir ve bildirilmeyen ağrı tedavisiz kalır.

İkinci hata klasik tipteki cerrahi beklentisini MS’e taşımaktır. Örneğin damar basısı olmayan hastada mikrovasküler dekompresyon beklenen faydayı vermez.

Üçüncü hata ilaç yan etkisini MS atağı sanmaktır. Nitekim karbamazepinin yaptığı dengesizlik ve yorgunluk MS belirtileriyle karışır ve gereksiz atak tedavisine yol açar.

Dördüncü hata iki hekim arasında iletişim kurmamaktır. Dolayısıyla nörolog ve beyin cerrahının aynı planı görmesi tedavinin temelidir.

Bu hataların hepsi önlenebilir. Nitekim ağrı günlüğü ve düzenli kontrol tek başına çoğunu ortadan kaldırır.

Hangi Bölüme Başvurmalısınız?

MS hastasında ilk adres her zaman takip eden nörologdur. Ayrıca yüz ağrısını MS tedavisiyle birlikte planlayacak kişi odur.

İlaç yetersiz kalırsa nörolog beyin ve sinir cerrahisine yönlendirir. Böylece cerrah seçenekleri MR bulgusuna göre değerlendirir.

Perkütan yöntemleri ise algoloji ya da beyin cerrahisi uygular. Dolayısıyla merkez seçiminde bu yöntemlerin deneyimi de sorulmalıdır.

Yol haritasını hangi bölüm bakar sayfasında anlattık.

Sıkça Sorulan Sorular

MS hastalarında trigeminal nevralji neden ortaya çıkar?

Multipl skleroz sinir kılıfını içeriden hasarlar. Trigeminal sinirin beyin sapı içindeki bölümünde oluşan bir plak kılıfı aşındırır ve lifler birbirine kısa devre yapar. Sonuç klasik trigeminal nevraljiyle aynı elektrik gibi ağrı ataklarıdır.

MS hastalarında trigeminal nevralji ne kadar sık?

MS hastalarının yaklaşık yüzde iki ila beşi bu tabloyu yaşar; bu oran genel nüfusa göre yirmi kata yakın daha yüksektir. Trigeminal nevralji bazen MS’in ilk belirtisi olarak ortaya çıkar.

MS’e bağlı trigeminal nevralji klasik tipten nasıl farklıdır?

Ağrı aynıdır ancak MS’te hasta daha gençtir, ağrı iki tarafı tutar, yüzde hafif uyuşma eşlik eder ve görme ya da denge sorunları gibi başka nörolojik bulgular vardır. Kontrastlı MR beyin sapında plak gösterir.

MS hastasında mikrovasküler dekompresyon mümkün mü?

Hekim bunu yalnızca MR’da damar basısı da varsa değerlendirir. Sorun sadece plaksa ayrılacak bir damar yoktur ve ameliyat sınırlı fayda sağlar. Bu grupta hekim çoğu zaman radyofrekans, balon kompresyon ya da Gamma Knife’ı öne alır.

MS’te trigeminal nevralji ilacı farklı mı?

İlaçlar aynıdır ancak MS hastası yan etkileri daha zor tolere eder. Hekim daha düşük dozla başlar, okskarbazepin ya da gabapentin gibi alternatifleri daha sık kullanır ve MS ilaçlarıyla etkileşimi gözetir.

MS’te trigeminal nevralji tamamen geçer mi?

Kalıcı tam ağrısızlık klasik tipe göre daha az olasıdır, çünkü MS ilerledikçe yeni plaklar oluşur. Perkütan yöntemler birkaç yıl süren rahatlama sağlar ve gerekirse tekrarlanır. Amaç çoğu zaman ilaç yükünü azaltarak yaşam kalitesini korumaktır.

Genç yaşta yüz ağrısı MS belirtisi mi?

Evet. Kırk yaşından önce başlayan trigeminal nevralji tipi yüz ağrısında hekim MS’i araştırır ve kontrastlı beyin MR’ı ister. Geçmişte kısa süren görme bulanıklığı ya da uyuşma öyküsü bu şüpheyi güçlendirir.

MS tedavisi yüz ağrısını azaltır mı?

Dolaylı olarak evet. MS tedavisi yeni plak oluşumunu azaltarak trigeminal nevraljinin ilerlemesini yavaşlatır. MS atağı sırasında verilen kortizon bazı hastalarda yüz ağrısını da geçici olarak azaltır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez. MS tedaviniz ve yüz ağrısı tedaviniz takip eden hekimlerinizce birlikte planlanmalıdır. İçeriği Beyin ve Sinir Cerrahisi uzmanı Prof. Dr. Serdar Baki Albayrak hazırlamıştır.