Trigeminal Nevralji Atağı Sırasında Ne Yapmalı?

Trigeminal nevralji atağı saniyeler sürer ama gün içinde onlarca kez tekrarlar. Ataklar bazen haftalarca süren bir alevlenme dönemine dönüşür. Bu yazı atak anında ne yapacağınızı, alevlenmeyi nasıl yöneteceğinizi, hangi durumda acil servise gideceğinizi ve mevsimsel tetikleyicilerden nasıl korunacağınızı anlatır.

Kısa ve Net Cevap

Bu yazı hastaların ve yakınlarının en çok sorduğu “şu an ne yapayım” sorusuna yanıt verir. Ayrıca yabancı hasta derneklerinin alevlenme rehberlerindeki yaklaşımları Türkçeye taşır.

Hastalığın tanımını trigeminal nevralji nedir sayfasında anlattık.

Atak ile Alevlenme Arasındaki Fark

Bu iki kavram sık karışır, oysa fark önemlidir. Ayrıca ikisinde yapılacaklar tamamen farklıdır.

Öncelikle atak tek bir ağrı boşalmasıdır. Örneğin diş fırçalarken çakan ve beş saniye süren elektrik bir ataktır.

Alevlenme ise atakların günlerce sıklaştığı bir dönemdir. Nitekim hasta bu dönemde günde onlarca hatta yüzlerce atak yaşar.

Atağı yönetmek hastanın elindedir. Buna karşın alevlenmeyi yönetmek hekimle birlikte yürütülen bir iştir.

Atak Anında Ne Yapmalısınız?

Atak sırasında yapılacak en doğru şey, şaşırtıcı biçimde, hiçbir şey yapmamaktır. Ayrıca bu öneri hastalar için başta tuhaf gelir.

Çünkü ağrı sinirin kısa devresinden doğar ve saniyeler içinde kendiliğinden söner. Dolayısıyla yapacağınız her hareket yeni bir atak başlatır.

• Olduğunuz yerde durun ve hareketsiz kalın
• Konuşmayı, çiğnemeyi ve yutkunmayı atak bitene kadar bırakın
• Yüzünüze dokunmayın, ovmayın, bastırmayın
• Soğuk ya da sıcak kompres uygulamayın, çünkü ikisi de tetikleyicidir
• Nefesinizi burnunuzdan yavaşça alın, ağzınızı oynatmayın
• Atak bitince birkaç saniye daha bekleyin, ardından normale dönün

Yakınınız yanınızdaysa ona da dokunmamasını söyleyin. Nitekim iyi niyetli bir sarılma bile atağı uzatır.

Atak biter bitmez günlüğünüze not düşün. Böylece hekim atakların sıklığını ve tetikleyicisini veriyle görür.

Atak Anında Yapılmaması Gerekenler

Bazı refleksler ise ağrıyı azaltmak yerine artırır. Ayrıca hastalar bu hataları çoğu zaman iyi niyetle yapar.

Öncelikle en sık hata ağrı kesici almaktır. Çünkü parasetamol ve benzeri ilaçlar sinir ağrısına etki etmez, üstelik mide zarar görür.

İkinci hata ağrılı bölgeye masaj yapmaktır. Örneğin yanağı ovmak tetik noktasına dokunmak demektir ve yeni atak başlatır.

Üçüncü hata buz ya da sıcak su uygulamaktır. Nitekim ısı değişimi sinirin en güçlü tetikleyicilerinden biridir.

Dördüncü hata ilaç dozunu kendi başına artırmaktır. Dolayısıyla doz değişikliğini yalnızca hekiminizle konuşun.

Alevlenme Döneminde Ne Yapmalısınız?

Ataklar birkaç gündür sıklaşıyorsa alevlenme başlamış demektir. Ayrıca bu dönem kendi başına yönetilmemelidir.

Öncelikle ilk adım hekiminize ulaşmaktır. Örneğin telefonla ya da mesajla ağrı günlüğünüzü iletmek çoğu zaman yeterlidir.

Hekim çoğu alevlenmeyi doz ayarıyla kontrol eder. Böylece hekim karbamazepin dozunu birkaç gün için yükseltir ya da ikinci bir ilaç ekler.

Bu dönemde beslenmeyi korumak kritiktir. Nitekim çiğneme atağı başlatıyorsa sıvı ve püre kıvamında besinler ağrısız beslenmeyi sağlar.

İlaç seçeneklerini ilaç tedavisi sayfasında anlattık.

Kurtarıcı Tedavi Nedir?

Bazı alevlenmeler ise ağızdan ilaçla kontrol altına alınamaz. Ayrıca hasta çoğu zaman yutkunamadığı için ilacı zaten alamaz.

Bu durumda ise hekim kurtarıcı tedavi planlar. Örneğin damar yoluyla verilen antiepileptik ilaç birkaç saat içinde atakları baskılar.

Ayrıca lokal anestezik uygulamaları da bu gruptadır. Nitekim tetik noktasına ya da burun içine uygulanan lidokain kısa süreli rahatlama sağlar.

Kurtarıcı tedavi bir köprüdür. Dolayısıyla amaç hastayı ağızdan ilaca ve uzun vadeli plana geri döndürmektir.

Bu tedavileri yalnızca hastane ortamında hekim uygular. Böylece evde deneme yapmayın, çünkü doz ve izlem gerektirir.

Ne Zaman Acil Servise Gitmelisiniz?

Trigeminal nevralji yaşamı tehdit etmez. Ancak bazı durumlar bekleyemez ve hastane değerlendirmesi gerektirir.

• Yirmi dört saattir su içemiyor ya da ilacınızı yutamıyorsanız
• Ataklar ara vermeden birbirini izliyorsa ve arada nefes alamıyorsanız
• Baş dönmesi, dengesizlik ya da çift görme başladıysa, çünkü bu ilaç yan etkisi olabilir
• Yaygın döküntü ve ateş ortaya çıktıysa, bu ilaç reaksiyonu işaretidir
• Yüzde güçsüzlük, konuşma bozukluğu ya da kol bacakta zayıflık eklendiyse
• Ağrı sizi umutsuzluğa sürüklüyorsa ve kendinize zarar verme düşüncesi geldiyse

Özellikle son madde utanılacak bir durum değildir. Nitekim şiddetli ağrı ruhsal tabloyu hızla bozar ve bu bir tıbbi acildir.

Acil serviste ise hekime tanınızı ve kullandığınız ilacı hemen söyleyin. Böylece doğru kurtarıcı tedavi vakit kaybetmeden başlar.

Soğuk, Rüzgar ve Mevsim Değişimi

Birçok hasta özellikle sonbahar ve kış aylarında alevlenme yaşar. Ayrıca bu gözlem yabancı hasta derneklerinin anketlerinde de tekrarlanır.

Çünkü soğuk hava yüz derisindeki sinir uçlarını uyarır. Örneğin rüzgarlı bir sokakta yürümek dokunma kadar güçlü bir tetikleyicidir.

Ayrıca ani sıcaklık değişimi de aynı etkiyi yapar. Nitekim ılık bir odadan soğuğa çıkmak birçok hastada atağı başlatır.

Basınç düşüşleri de rol oynar, üstelik hasta bunu çoğu zaman fark etmez. Dolayısıyla bazı hastalar yağmurdan önce atakların arttığını fark eder.

Mevsimsel alevlenme hastalığın ilerlediği anlamına gelmez. Buna karşın her yıl tekrarlıyorsa hekiminizle sonbahar öncesi bir plan yapın.

Diğer tetikleyicileri beslenme ve tetikleyiciler yazısında anlattık.

Alevlenmeyi Başlatan Diğer Etkenler

Mevsim elbette tek tetikleyici değildir. Ayrıca bazı etkenler hasta fark etmeden alevlenmeyi hazırlar.

Uykusuzluk ise en güçlü etkendir. Çünkü yorgun sinir sistemi uyaranlara daha duyarlı hale gelir.

Ayrıca enfeksiyon ve ateş de alevlenme başlatır. Örneğin basit bir grip birçok hastada atakları haftalarca sıklaştırır.

Diş tedavisi ve yüz bölgesine yapılan işlemler de tetikler, üstelik günler sonra. Nitekim diş temizliği bile bazı hastalarda alevlenmeye yol açar.

İlacı aksatmak ise sık ama önlenebilir bir nedendir. Dolayısıyla kan düzeyi düştüğünde ataklar geri döner.

Stres ise tek başına neden değildir ama eşiği düşürür. Böylece yoğun bir dönemde ataklar daha kolay başlar.

Alevlenme Döneminde Beslenme

Çiğneme ve yutkunma atak başlattığı için hasta doğal olarak yemekten kaçınır. Ayrıca bu kaçınma birkaç gün içinde kilo kaybı ve halsizlik yapar.

Çözüm ise çiğneme gerektirmeyen besinlerdir. Örneğin ılık çorba, püre, yoğurt ve smoothie ağrısız beslenmeyi sağlar.

Ayrıca sıcaklık ılık olmalıdır. Çünkü hem çok sıcak hem çok soğuk besin atağı başlatır.

Pipet kullanmak da dudak hareketini azaltır. Nitekim birçok hasta alevlenme döneminde sıvıları pipetle alır.

Öte yandan küçük ve sık öğünler büyük öğünlerden iyidir. Dolayısıyla günde altı kez küçük porsiyon çiğneme yükünü dağıtır.

Özellikle su tüketimini asla azaltmayın. Böylece hem ilaç düzeyi hem genel durum korunur.

İşte ve Sosyal Ortamda Atak

Atak toplantı ortasında ya da sokakta gelebilir. Ayrıca hasta bu anlarda çevrenin bakışından utanır.

Yakın çevrenize hastalığı önceden anlatın. Örneğin “birkaç saniye durup bekleyeceğim, dokunmayın” cümlesi çoğu ortamda yeterlidir.

Uzun konuşma gerektiren işlerde molalar planlayın. Nitekim konuşma yükü alevlenme döneminde en sık tetikleyicilerden biridir.

Açık havada çalışıyorsanız yüzünüzü rüzgardan koruyun. Dolayısıyla atkı ya da yüksek yaka iş kıyafetinin parçası olmalıdır.

Araç kullanırken atak gelirse yavaşlayıp güvenli bir yerde durun. Çünkü birkaç saniyelik ağrı dikkati tamamen dağıtır ve refleksleri geciktirir.

Atak sonrası kaldığınız yerden devam edin. Böylece çevre de tabloyu olağan karşılar ve gerginlik azalır.

Alevlenme Ne Kadar Sürer?

Alevlenme çoğu hastada birkaç gün ile birkaç hafta sürer, yani geçicidir. Ayrıca erken doz ayarı bu süreyi belirgin biçimde kısaltır.

Öncelikle tetikleyici ortadan kalkınca ataklar seyrekleşir. Örneğin grip geçince ya da uyku düzene girince alevlenme söner.

Buna karşın bazı alevlenmeler geçmez ve yeni bir düzey oluşturur. Nitekim bu tablo hastalığın ilerlediğini gösterir.

Alevlenmeler sıklaşıyorsa ve aralar kısalıyorsa plan yeniden ele alınmalıdır. Dolayısıyla bu noktada cerrahi değerlendirme gündeme gelir.

Hastalığın seyrini geçer mi yazısında, cerrahi eşiği ise mikrovasküler dekompresyon sayfasında anlattık.

Gece Atakları ve Uyku

Klasik trigeminal nevraljide gece atağı nadirdir. Ayrıca bu özellik hastalığı diş ağrısından ayıran önemli bir ipucudur.

Buna karşın alevlenme döneminde gece atakları görülebilir. Örneğin yastığa değen yanak ya da uykuda yutkunmak atağı başlatır.

Ağrılı tarafı yastığa koymayın. Böylece yüzün o yarısı gece boyunca temastan korunur.

Odayı ılık tutun ve pencereden gelen akımı kesin. Nitekim gece soğuğu gündüz rüzgarı kadar güçlü bir tetikleyicidir.

Uyku süresi kısaldıkça ertesi gün atak sayısı artar. Dolayısıyla alevlenme döneminde uyku, tedavinin bir parçasıdır.

Gece atakları alevlenme dışında da sürüyorsa hekiminize söyleyin. Çünkü bu tablo atipik tipe dönüşümün erken işareti olabilir.

Hasta Yakınları Atak Sırasında Ne Yapmalı?

Yakınlar atak sırasında çoğu zaman çaresiz hisseder. Ayrıca iyi niyetli müdahale çoğu zaman zarar verir.

• Hastaya dokunmayın, sarılmayın, yüzüne su tutmayın
• Soru sormayın, çünkü konuşmak atağı uzatır
• Ortamdaki rüzgar ve klima akımını kesin
• Atak bitene kadar sessizce yanında kalın
• Atak sonrası ılık su ve yumuşak besin hazırlayın
• Alevlenme günlerinde hekim iletişimini siz üstlenin

Yakınların en değerli katkısı ise sakin kalmaktır. Nitekim panik hastanın gerginliğini ve atak sayısını artırır.

Hastaların ve yakınların anlatımlarını hasta deneyimleri sayfasında bir araya getirdik.

Atak Günlüğü Nasıl Tutulur?

Günlük alevlenme yönetiminin en güçlü aracıdır. Ayrıca hekim doz kararını tahminle değil bu kayıtla verir.

Her atak için üç bilgi yeterlidir. Örneğin saati, süreyi ve tetikleyiciyi tek satıra yazın.

Gün sonunda toplam atak sayısını ve ağrı puanını ekleyin. Böylece haftalık eğilim tek bakışta görünür.

Kullandığınız ilacı ve dozu da not edin. Nitekim doz değişikliğiyle atak sayısı arasındaki ilişki ancak bu kayıtla ortaya çıkar.

Uyku süresini ve o günkü özel durumları da yazın. Dolayısıyla “grip başlayınca ataklar arttı” gibi ilişkiler kaybolmaz.

Telefonunuzda basit bir not uygulaması yeterlidir. Buna karşın kağıt günlük de aynı işi görür, önemli olan düzenli yazmaktır.

Alevlenme Sonrası Ne Olur?

Alevlenme söndüğünde hasta rahatlar ve çoğu zaman planı unutur. Ancak bu dönem bir sonraki alevlenmeyi önlemek için en değerli zamandır.

Hekiminizle alevlenmenin nedenini birlikte değerlendirin. Örneğin uykusuzluk ya da ilaç aksatması bulunduysa önlem basittir.

Doz geçici olarak artırıldıysa azaltma planını netleştirin. Nitekim yüksek dozda gereksiz yere kalmak yan etki yükünü artırır.

Alevlenme sırasında MR çekilmediyse bu dönemde planlayın. Dolayısıyla damar basısının durumu ağrısızken netleşir.

Alevlenmeler yılda birkaç kez tekrarlıyorsa uzun vadeli planı konuşun. Böylece kararı bir sonraki alevlenmenin ortasında değil, sakin bir dönemde verirsiniz.

Alevlenmeye Hazırlıklı Olmak

Alevlenme çoğu zaman haber vermeden gelir, üstelik en uygunsuz anda. Ancak hazırlıklı hasta bu dönemi çok daha kolay atlatır.

Öncelikle hekiminizle bir alevlenme planı yapın. Örneğin hangi durumda dozu ne kadar artıracağınızı yazılı olarak alın.

Ayrıca evde her zaman birkaç günlük ilaç yedeği bulundurun. Böylece ilaç bitmesi alevlenmeyi tetiklemez.

Çiğneme gerektirmeyen besinleri de dolapta hazır tutun. Nitekim alevlenme günü alışverişe çıkmak zordur.

Hekiminizin ve merkezin iletişim bilgilerini de telefonunuza kaydedin. Dolayısıyla acil durumda arama yapmak saniyeler alır.

Ağrı günlüğünü alevlenme dışında da sürdürün. Böylece hekim alevlenmenin başlangıcını geriye dönük görür.

Sıkça Sorulan Sorular

Trigeminal nevralji atağı sırasında ne yapmalıyım?

Hareketsiz kalın, yüzünüze dokunmayın, konuşmayı ve çiğnemeyi bırakın. Atak saniyeler içinde kendiliğinden diner. Ağrı kesici, masaj, buz ya da sıcak uygulama yapmayın; hepsi atağı uzatır ya da yeni atak başlatır.

Trigeminal nevralji alevlenmesi nedir?

Atakların günlerce sıklaştığı ve arada künt ağrının kaldığı dönemdir. Uykusuzluk, enfeksiyon, mevsim değişimi, diş işlemi ve ilaç aksatma en sık nedenlerdir. Alevlenmede hekime aynı gün ulaşın; doz ayarı erken başlarsa dönem kısa sürer.

Trigeminal nevralji için acil servise ne zaman gidilir?

Yirmi dört saattir su içemiyor ya da ilacınızı yutamıyorsanız, ataklar ara vermeden sürüyorsa, baş dönmesi ve çift görme başladıysa, yaygın döküntü ve ateş çıktıysa ya da yüzde güçsüzlük eklendiyse acil servise başvurun. Umutsuzluk ve kendine zarar düşüncesi de tıbbi acildir.

Trigeminal nevraljide ağrı kesici işe yarar mı?

Hayır. Parasetamol, ibuprofen ve benzeri ilaçlar sinir ağrısına etki etmez ve uzun süreli kullanımda mide ve böbreğe zarar verir. Atakları karbamazepin gibi sinir uyarısını baskılayan ilaçlar kontrol eder.

Soğuk hava trigeminal nevraljiyi tetikler mi?

Evet. Soğuk, rüzgar, klima akımı ve ani sıcaklık değişimi en güçlü tetikleyiciler arasındadır. Yüzü örten atkı, burundan nefes almak ve ılık besin tüketmek atak sayısını belirgin biçimde azaltır.

Alevlenme döneminde nasıl beslenmeliyim?

Ilık çorba, püre, yoğurt ve smoothie gibi çiğneme gerektirmeyen besinleri küçük ve sık öğünlerle alın. Sıvıları pipetle için, çok sıcak ve çok soğuktan kaçının. Su tüketimini asla azaltmayın.

Kurtarıcı tedavi nedir?

Ağızdan ilaçla kontrol altına alınamayan alevlenmede hekimin hastane ortamında uyguladığı damar yolu antiepileptik ya da lokal anestezik tedavisidir. Birkaç saat içinde atakları baskılar ve hastayı uzun vadeli plana geri döndürür.

Alevlenmeler sıklaşıyorsa ne anlama gelir?

Hastalığın ilerlediğini ve ilaç tedavisinin sınırına yaklaştığını gösterir. Bu noktada hekim ilaç kombinasyonunu ve MR’da damar basısı varsa cerrahi seçenekleri değerlendirir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez. Acil bulgular varsa acil servise başvurun; ilaç dozunu yalnızca hekiminizle birlikte değiştirin. İçeriği Beyin ve Sinir Cerrahisi uzmanı Prof. Dr. Serdar Baki Albayrak hazırlamıştır.